شعار ما
باران، قطراتی برای نو شدن

یکشنبه, ۱۰ اسفند , ۱۳۹۹ 17 رجب 1442 Sunday, 28 February , 2021 ساعت ×
از ” بسط تجربه ی نبوی ” تا کتابی به سبک سوررئال!
05 دی 1399 - 23:05
شناسه : 501
بازدید 38
0
باران : هست قرآن حالهای انبیا...
ارسال توسط : نویسنده : صهیب علی منبع : مجله باران
پ
پ

مقدمه:

هست قرآن حالهای انبیا… (مثنوی معنوی/ دفتر اول)

عبدالکریم سروش یکی از نامدارترین روشنفکران ایرانی است که قرآن را نه وحی منزل، بلکه حاصل رؤیاهای پیامبر(ص) می‌داند، ایشان  تا به حال چندین سخنرانی و چندین مقاله در باب تئوری خود منتشر کرده‌است و مدعی است که این تئوری خیلی از مشکلات و غموضات و کج فهمی‌ها را  در باب قرآن فیصله‌ می‌بخشد. او می‌گوید« با این همه پنجره‌های گشوده به روی فهم وحی، هنوز یک پنجره‌ی بزرگ ناگشوده مانده است[۱]» اما این تئوری هم همانند دیگر نظرات آقای سروش که در مورد دین و فهم از دین ابراز کرده‌اند، موافقان و مخالفانی چند دارد. آقای بازرگان می‌گوید« به نظرم، حداقل از بعد «درون یعنی» تئوری تعارضات عدیده و آشکاری با متن قرآن پیدا می‌کند[۲]». آموزه‌های ما سنت گرایان نیز مخالف نظر و رأی ایشان هستند و بلکه شاید هم رأی ایشان  را کفر محسوب کنند. از این رو در این مقال من می‌خواهم تعریفی از وحی و چگونگی آن را براساس منابع اهل سنت بیان کنم.

اظهاراتی چند در رد نظریه‌ی دکتر سروش

هر چند من درصدد رد تئوری آقای سروش نیستم اما براساس « تعرف الأشیاء بأضدادها» خوب است اشکال چند وارد شده را مطرح کنم تا بیانات اهل سنت در مورد وحی بیشتر روشن شود.

همانطور که آقای بازرگان می‌گویند:« مطابق تئوری، رویاهای رسولانه» تمامی قرآن در عالم رویا بر پیامبر اسلام مکشوف شده‌است و رمز رویا را جز با خواب گردانی نتوان گشود و از این رو کلیه شارحان و مفسران در ۱۴ قرن گذشته به خطا رفته‌اند…» جوانب تئوری آقای سروش هنوز خیلی سست بنیاد است و جواب خیلی از پرسش‌های وارده بر تئوری هنوز داده نشده‌است. همانطور که آقای ملکیان می‌گوید: «هنوز مراد ایشان از رویا معلوم نیست». در این تئوری یک دور منطقی نیز پیش می‌آید، چون قرار براین است که قرآن شخصیت پیامبر را معتبر کند و او را همانند پیامبری مرسل به جامعه بشناساند و از طرف دیگر یک پیامبر می‌تواند که به گفتار خود حجیت ببخشد، و کلام یک پیامبر  نزد مردم حجیت دارد، پس رویای پیامبر(به گفته‌ی آقا سروش همان قرآن) شخصیت پیامبر را حجیت بخشد و شخصیت پیامبر از آن جهت که پیامبر و فرستاده‌ی خداست به خوابهای خود حجیت ببخشد، این یک دور منطقی ظاهر بطلان است. برای این است که آقای سروش نمی‌تواند جوابگوی این پرسش باشد که ما از کجا بدانیم رویای چه کسی پیامبرانه است؟ چه چیزی باعث شد که تنها در جزیرة العرب و آن هم در میان قوم بت‌پرست و قریب به اکثر جاهل ، مردی مدعی شودرویاهای او پیامبرانه است و رودرروی کفار و قبایل قدرتمند بایستد و آن همه مردم را به سوی رویاهای خود دعوت کند و آنان را به جهاد بفرستد؟

چرا فقط رویاهای محمد(ص) آن هم در چهل سالگی در دل مستمندان و ضعفا و حتی ثروتمندان و پادشاهان امید پروراند و برای او از مال و خاک و خون خود گذشتند؟ داستان حضرت ابراهیم نیز که در قرآن مذکور است نشانگر و بیانگر این است؛ حضرت ابراهیم قبل از آنکه خواب ببیند پسر خود یعنی حضرت اسماعیل را قربانی می‌کند، می‌دانست  و نزد وی معلوم بود به پیامبری مبعوث شده‌است، نه اینکه فقط با دیدن یک رویا به پسر خو بگوید(إِنِّي أَري‌ فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَري‌« فرزندم! من در خواب چنان می‌بینم که باید تو را سر ببرم (و قربانیت کنم) بنگر نظرت چیست؟ و جواب حضرت اسماعیل در برابر پدر خود به خوبی بیانگر این مطلب است که خوابهای پدر او با خوابهای دیگر تفاوتهایی دارد، زیرا به او گفت: (قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني‌ إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرينَ)(الصافات۱۰۲) ای پدر! کاری را بکن که به تو دستور داده می‌شود. به خواست خدا مرا از زمزه‌ی شکبیایان خواهی یافت. پس با این پیشدانسته و با این پیشفرض بود که حضرت ابراهیم دست به ذبح پسر خود زدند و گرنه ایشان هم همانند خیلی دیگر از مردم که خواب می‌دیدند و به آن اعتنایی ندارند و هیچ مشکلی دامنگیر زندگی دنیوی و اخروی آنان نمی‌شود، ایشان نیز به خواب خود اعتنایی نمی‌کردند.

همچنین اینکه چرا پیامبر(ص) در مواردی خاص که مربوط به احوال و اوضاع آن دوران بود رویا می‌دیدند؟ اگر ایشان پیامبری هستند برای عموم مردم جهان  و آخرین پیامبر خداوند بر روی زمین هستند، چرا در خوابهای ایشان (منظور از خوابهای پیامبر در اینجا قرآن است، چون آقای سروش قرآن را رویا می‌پندارند، ولی در احادیث پیامبر از احوال اوضاع آینده‌گان نیز خبرهای فراوانی وجود دارد. پس ما برای تئوری ایشان این سوال را مطرح می‌کنیم، نه این که منکر این باشیم، پیامبر هیچ پیش‌بینی در مورد آینده نداشته‌اند) احوالی و اوضاعی را در خواب نمی‌دیدند تا آن را در قرآن خود بیاورند و ما در این برهه از زمان آن  احوال و اوضاع را بهتر می‌فهمیدیم، بهتر می‌شناختیم و بهتر با آن نشست و برخواست می‌کردیم، مثلاً چرا در مورد ساخت مسجد الضرار سریعاً خواب دیدند و ازکید منافقین آگاه شدند و سریعاً مسجد را تخریب کردند، اما در مورد ساخت کلاهک هستی‌ای هیچ خوابی ندیدند؟ چرا در مورد خیلی از کیدومکرهای یهیودیان این برهه از زمان هیچ اشاره‌ای در قرآن نیست؟ والی ماشاءالله سوال‌هایی دیگر که معلوم می‌سازند رؤیا پنداشتن وحی جوابی برای حل آنان ندارد. هرچند که آقای سروش مدعی هستند؛ رویا پنداشتن وحی کثیری از سوالهای بی‌جواب  را جمع‌آوری می‌کند و یکجا به آنان پاسخی مقنع می‌دهد.[۳] ولی شاید منظور ایشان از آن سوالات، سوالاتی باشد که در مورد متن قرآن پیش‌ می‌آید، همانطور که خود ایشان در سلسله مقالات «رویای رسولانه» اشاره می‌کنند به اینکه، آیاتی شبیه: حاضر شدن ملائکه در صفوف جنگ، سجده‌ی فرشتگان به آدم، قصه‌ی اصحاب کهف و تا ماجرای اسراء و معراج حضرت محمد(ص) فقط می‌توانند خوابهایی باشند که پیامبر دیده است و لاغیر که صحتی تاریخی ندارد. پس به صراحت این تئوری و صاحب این تئوری  به حذف معجزات قرآن همت می‌گمارد و در تلاش است تا هرچه در توان دارد برای زمینی کردن قرآن صرف کند. اما اشاره به این نکته الزامی است که من در اینجا عالماً و عامداً رویا را با همان خوابهای متعارف مراد می‌کنم هرچند شاید مراد دکتر سروش از رویا همان خوابهای متعارفی که ما در خواب می‌بینیم نباشد.

چون ما از رویا فقط همان خوابهای متعارف را می‌فهیم که خود در خواب می‌بینیم، یا از رویا همان تعریفی داریم که روانشناسان از آن دارند، تجربه‌ی افکار، تصاویر یا احساساتی که در هنگام خواب (اغلب در مرحله‌ی خواب رایم یا ریم rem) انجام می‌پذیرد[۴]. و اگر قرار براین باشد مراد از رویا چیزی مخالف درک ما باشد و چیز دیگری را درک کنیم که با آن آشنایی نداریم، دست کم در مورد قرآن، همان را قبول می‌کنیم که ۱۴ قرن تمامی مفسرین و دانشمندان اسلامی برآن اجماع داشته‌اند و خود قرآن برآن صحه می‌گذارند یعنی می‌گویند: قرآن کتابی است از طرف خداوند عالمیان که توسط حضرت جبرئیل برپیامبر اسلام نازل شده(أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا ۸۲)

 نزول قرآن بر پیامبر:

تعریف وحی

متدینان و فیلسوفان مسیحی معتقد براین‌اند که حضرت عیسی وحی و کلام وحی و کلام (أب) را نه مستقیماً بلکه از طریق  جبرئیل دریافت می‌کرد. دشمنی مشرکین و اهل کتاب نیز در زمان پیامبر نسبت به حضرت جبرئیل حاکی از این است که قرآن به آن اشاره‌ می‌کند(آیه ۹۷- سوره بقره). شیخ محمد رزقانی در کتاب خود (مناهل القرآن فی علوم القرآن)  وحی را چنین تعریف می‌کند: وحی در اصطلاح شرع یعنی این که خداوند بندگان برگزیده‌ی خود را در آنچه که خود اراده کرده از آنها اطلاع حاصل کنند ، تعلیم داده و آگاه می‌کند. اما از طریقی سری و مخفی و غیر معتاد. و برانواع و حالاتی متفاوت صورت می‌گیرد، یکی از آن حالات بصورت مکالمه‌ای بین عبد و پروردگار است همانند تکلم پروردگار با حضرت موسی. یکی هم به صورت رؤیای صادقانه است… و یکی دیگر هم به واسطه‌ی حضرت جبرئیل همان امین وحی صورت می‌گیرد و این نحوه مشهورترین نوع حالت وحی است که تمامی قرآن به این صورت بر پیامبر نازل شده‌است. در بعضی موارد حضرت جبرئیل در صورت حقیقی و ملکی خود بر پیامبر ظاهر می‌شدند و در بعضی موارد هم در صورت و شمایل انسان که حاضرین  در کنار حضرت نیز آن را می‌دیدند به او گوش فرا می‌دادند و بعضی مواقع هم به صورتی خفی که دیده نمی‌شدند، اما آثار و انفعال آن بر پیامبر دیده می‌شند… و دلائل شرعی بر موارد مذکور در کتاب و سنت زیاد هستند (ملخصاً ۶۶ و ۶۷). همچنین استاد احمدیان در کتاب (قرآن شناسی) می‌فرمایند: بنابراین انزال و تنزل و فرود آمدن آیه‌ها کلاً عبارتند از وحی آیه‌ها از طرف خداوند بر پیامبر(ص) …. وحی در اصل به معنی القا و انداختن مطلبی است در ضمیر کسی به گونه‌ی سریع و پوشیده،  و بوسیله‌ی اشاره و رمزهایی که فقط طرف را متوجه آن مطلب نمایند(ص۳۲) اما در وحی به معنی مورد بحث ما گیرنده‌ی پیامها، دلها و ضمایر پیامبران خدا است که آفریدگار زمینه ساز آنها را آماده‌ی دریافت پیامهای خود کرده‌است چه خاتم آنان چه اوایل و اواسط  آنان (إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْکَ کَما أَوْحَيْنا إِلي نُوحٍ وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَيْنا إِلي إِبْراهيمَ وَ إِسْماعيلَ و اسحاق و …) النساء ۱۶۳یعنی ما به تو وحی فرستادیم همانگونه که به نوح و به پیامبر بعد از او وحی فرستادیم و (نیز) به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و …)(ص۳۳).

طبق نص آیه:( وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً …) (شوری ۱۵) برای هیچ انسانی امکان ندارد که خد با او سخن بگوید جز  از سه راه و به این سه کیفیت (اول) از راه وحی (بدون پرده) دوم از پشت پرده  ( و ندای غیبی همان گونه که خداوند ندای غیبی را در درخت آفرید و موسی(ع) آن را شنید) و (سوم) خدا فرستاده‌ای و (فرشته‌ای) را فرستد که آن فرستاده به اجازه‌ی خدا آنچه را خدا بخواهد به پیامبرش وحی  نماید)(ص۳۲) این مطلب را استاد احمدیان از تفسیر آلوسی و روح المعانی و (الإتقان) امام سیوطی نقل می‌کنند.

وقتی پیامبر(ص) به سن ۴۰ سالکی رسید در روز دوشنبه مصادف با ۱۷ رمضان به پیامبری مبعوث شدند و اولین آیات خدا را به صورت وحی دریافت کردند[البدایة و  النهایة ج۲ ص۹] حضرت عائشه (ام‌المؤمنین) در فرموده‌ای مفصل چگونگی وحی را بیان می‌فرمایند: سرآغاز وحی به صورت رؤیا صادقانه بود که پیامبر هرآنچه را در خواب می‌دیدند همانند خورشید در صبح ظاهر می‌شدند. سپس پیامبر در غار (حراء) به تنهایی می‌ماندند و مشغول تفکر و تأمل و عبادت می‌شدند تا  اینکه در آنجا به صورت آشکار و هشیارانه برآن وحی شد، یعنی هنگام سحر در روز دوشنبه حضرت جبرئیل امین برپیامبر وحی نازل کرد؛ به ایشان فرمودند: (إقرأ) بخوان، پیامبر نیز فرمودند: (ما أنا بقاری) من اهل خواندن نیستم. تا اینکه سه بار این مکالمه تکرار می‌شود و هربار بعد از همان جواب پیامبر، حضرت جبرئیل- البته درسیمای واقعی خود برپیامبر وارد نشده بود- ایشان را در آغوش خود فشار می‌دهند و بعد از بار سوم می‌فرمایند:

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ… و پنج آیه از سوره‌ی علق را تلاوت فرمودند(رواه الشیخان). پس سرآغاز وحی هرچند به صورت رویای صادقانه بوده‌است اما تا آخر عمر پیامبر دوام نکرده‌است و در سن ۴۰ سالگی ایشان هنگام بدء نزول قرآن دیگر در طول ۲۳ سال باقی مانده از عمر شریفشان حضرت جبرئل شخصاً قرآن را برایشان فرو می‌آوردند. قرآن  می‌فرمایند: (شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآن) البقره ۱۸۵٫

ماه مبارک رمضان همان ماهی است که قرآن در آن نازل شد. و همچنین می‌فرمایند (و اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْکَ مِنَ کِتابِ ربک)(۲۷/الکهف/( اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ) ۶٫ ۱ الأنعام. (وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ-إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ) ۳و۴ النجم و بیش از اندازه آیات دیگر که موید این هستند قرآن کتابی است از جانب پروردگار که توسط حضرت جبرئیل برپیامبر نازل شده‌اند.( وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ) مریم ۶۴ و ما فرود نمی‌آییم مگر به اذن پروردگارت.

در حدیثی دیگر امام بخاری از حضرت عایشه روایت می‌کنند که حارث ابن هشام از رسول الله پرسیدند: یا رسول الله وحی چگونه نازل می‌شود؟ رسول الله فرمودند: گاهی مانند صدای زنگ ( یعنی بصورت زمزمه) نازل می‌شود و این سخت‌ترین نوع آن است، که پس از فراگرفتن وحی، این کیفیت خاتمه پیدا می‌کند و من آنچه را که باید دریافت می‌کنم و فرا می‌گیرم.

گاهی هم فرشته وحی بصورت انسان می‌آید( فیکلمنی) و با من سخن می‌گوید ومن گفته‌هایش را حفظ می‌کنم حضرت عایشه می‌گویند: در فصل زمستان و شدت سرما شاهد نزول وحی بر آنحضرت بودم و در این هنگام چون وحی تمام می‌شد از پیشانی رسول الله عرق می‌چکید….

رؤیا در قرآن

در تئوری روایت یا رؤیا، خود شخص است که به اختیار، احوالات خواب یا بیداری‌اش را همچون از سفر برگشته‌ای برای دیگران روایت می‌کند، اما پیامبر بارها در خواب کسانی که مطالبه تغییر یا جابه‌جایی آیات می‌کردند، به صراحت پاسخ داده‌است که «من از جانب خویش توان هیچ تغییری ندارم، من فقط از آنچه از سوی پروردگار برمن وحی می‌شود پیروی می‌کنم(یونس ۱۵ و ۱۶، اعراف ۶٫ ۱ و ۸ آیه‌ی دیگر) تلاوت قرآن نیز در اختیار نازل کننده بوده و از پیامبر فقط خواسته شده«هروقت ما خواندیم، خواندن را دنبال کن» (قیامه۱۸) (آقای بازرگان).

در قرآن به رویا و منام اشاره‌هایی شده‌است. حتی به خواب دیدن شخص پیامبر نیز اشاره شده‌است. خداوند می‌فرمایند:« إِذْ يُرِيكَهُمُ اللّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَّفَشِلْتُمْ»(الأنفال۴۳)

در آن زمان خداوند در خواب دشمنان را به تو اندک نشان داد و اگر آنان را زیاد نشان می‌داد، مسلماً سست می‌شدید. پس فارغ از چگونگی تودرتو بودن رؤیاها و اینکه چگونه یک راوی رویا، رویاهایی در رویای خود می‌بیند! این مسئله‌ی برعکس بودن رویا حائز اهمیت است. در این آیه پیامبر دشمنان را در خواب اندک دیدند در حالی که تعداد آنان زیاد بود.

پس همانطور که آقای بازرگان می‌گویند: زبان رویا زبان رمز و تأویل است که برای خود شخص هم مبهم و مشتبه می‌نماید، چه رسد به دیگران، همچنان که رموز ماه و خورشید و یازده ستاره در «رؤیای یوسف» نه برای او آشکار بود و نه برای پدرش یعقوب، همین قدر دریافتند که باید رمزی الهی در آن رؤیا باشد که تأویل(تحقق)  آن در آینده به مشیت الهی آشکار گردد، که البته سه دهه بعد تحقق یافت)(آقای بازرگان. مقاله) این در حالی بود که هر دوی ایشان پیامبر بودند و به احوالات درونی و بیرونی خود خیلی آگاهی داشتند. خلاصه اینکه ما به جای مفسرین نیازمند خواب‌گزاران هستیم.

خواب‌گزاران خود هر چند پیامبر نیز باشند، باز در دنیای پررمز و راز رویا متحیر می‌مانند و کاری از پیش نمی‌برند.

نتیجه‌گیری:

در آخر مطلب و نتیجه‌ی این مقاله را با این سخن آقای بازرگان و یک آیه از قرآن کریم به پایان می‌رسانم: «خواب‌گزاری» ترجمه‌ی فارسی«تعبیر خواب» در زبان عربی است که فقط یک بار در قرآن آن هم از ذهن و زبان فرعون خطاب به درباریانش برای بازگشایی گره خوابی که دیده بودآمده‌است.

«تعبیر» با عبرت هم ریشه است و بر«عبور» از ظاهر دلالت می‌کند. اما قرآن همواره در مورد «رؤیا» واژه‌ی «تأویل» را به کاربرده‌است که معنای« وقوع خارجی یک خبر و نتیجه یا علت غایی» دارد… یوسف در تأویل خواب دو یار زندانی یا فرعون مصر نیز دقیقاً بر وقوع اتفاقی در آینده خبر می‌داد.

نه تفسیر معضلات معرفتی و هدایتی و  اصول تأویل امری توضیحی و از قبیل شرح و تفسیر نیست. آیا اصطلاح تأویل متن یا «خواب‌گزاری» برای فهم آیات قرآن با فرهنگ این کتاب بیگانه و بدعتی در دین نیست؟(آقای بازرگان، مقاله‌ی ده نکته در نقد نظریه(رویای رسولانه).

خداوند در قرآن کریم خطاب به پیامبر چنین می فرمایند: (قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللهِ…)(۹۷ البقره) بعضی از کافران دشمن جبرئیل هستند، چون قرآن را برپیامبر نازل می‌کند و کتابش را قبول ندارند. ای پیامبر تو به ایشان بگو: کسی که دشمن جبرئیل باشد (در حقیقت دشمن خدا است) زیرا که او به فرمان خدا قرآن را برقلب تو نازل کرده‌است (نه این که خودسرانه دست به چنین امری زده باشد).


[۱] . مقاله‌ی اول از پنج مقاله‌ی «محمد راوی رویاهای رسولانه»

[۲] . مهندس بازرگان مقاله ده نکته در نقد نظریه رویاهای رسولانه»

[۳] . برنامه‌ی پرگار، بی‌بی سی، گفتگوی سروش و بازرگان

[۴] .ویکی پیدیا، دانشنامه‌ی آزاد، در معنی کلمه رویا

صهیب علی

ثبت دیدگاه

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.